ԱԺ-ի ծեծկռտուքը որպես վարագույր․ ի՞նչ մնաց հանրային ուշադրությունից դուրս՝ TRIPP-ի և Մեղրիի հարցում

Հոկտեմբերի 29-ին Ազգային ժողովում տեղի ունեցած ծեծկռտուքը մի քանի ժամում դարձավ հանրային քննարկումների գլխավոր թեման։ Աթոռներ, հարվածներ, վիրավորանքներ, փոխադարձ մեղադրանքներ։ Քաղաքական դաշտը կրկին կենտրոնացավ այն հարցի վրա, թե ով ում հրեց, ով սկսեց և ով է պատասխանատու միջադեպի համար։

Սակայն այդ աղմուկի ֆոնին երկրորդ պլան մղվեց շատ ավելի կարևոր հարց՝ ի՞նչ է իրականում կատարվում Հայաստանի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող TRIPP նախագծի շուրջ, և ինչո՞ւ է դրա իրականացումը դիտարկվում դեռևս չստորագրված հայ-ադրբեջանական խաղաղության պայմանագրի պայմաններում։

Այստեղ կա ևս մեկ հանգամանք, որը դժվար է անտեսել։ Հոկտեմբերի 27-ը Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաողբերգական և խորհրդանշական օրերից է։ 1999 թվականի հենց այդ օրը զինված խումբը ներխուժեց Ազգային ժողով և սպանեց երկրի քաղաքական ղեկավարության առանցքային ներկայացուցիչներին վարչապետ Վազգեն Սարգսյանին, ԱԺ նախագահ Կարեն Դեմիրճյանին և ևս վեց պետական գործչի։

Այդ ոճրագործությունից առաջ հայ-ադրբեջանական բանակցություններում քննարկվում էր այսպես կոչված տարածքների փոխանակման տարբերակը, որի առանցքային հարցերից մեկը Մեղրին էր։ Խոսքը Լեռնային Ղարաբաղի և Լաչինի միջանցքի դիմաց Մեղրիի միջոցով Ադրբեջանին Նախիջևանի հետ կապող ճանապարհի տրամադրման տարբերակի մասին էր։ Հետագայում այս տարբերակը հայտնի դարձավ որպես «Գոբլի ծրագիր»։

Արդյոք հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործությունն անմիջական կապ ուներ այդ բանակցությունների հետ, մինչ օրս հաստատված փաստ չէ։ Սակայն ժամանակային համընկնումը, բանակցությունների զգայուն բնույթը և Մեղրիի հարցի շուրջ այն ժամանակվա քաղաքական հակասությունները պատմական լուրջ հարցեր են առաջացնում։ Հատկանշական է նաև, որ 1999-ի ոճրագործության գործով նախաքննությունը դեռ շարունակվում է։

Եվ ահա 27 տարի անց կրկին հոկտեմբերի 27-ին, Հայաստանի խորհրդարանում մեկնարկում է TRIPP-ի շրջանակային համաձայնագրի քննարկումը։ Հոկտեմբերի 28-ին այն վավերացվում է՝ 63 կողմ, 32 դեմ ձայներով։ Կարելի՞ է սա պարզապես օրացուցային համընկնում համարել։ Արդյոք օրակարգը ձևավորողները հաշվի առե՞լ են այդ օրվա պատմական խորհրդանշականությունը։ Եվ արդյո՞ք իրական կազմակերպիչները այսկերպ հագուրդ չեն տալիս իրենց ուրախությանը , որ վերջիվերջո հասան իրենց ուզածին ։

Հատկապես ուշագրավ է, որ հոկտեմբերի 27-ին ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտարարեց, որ նախագիծը կարող է իրականացվել մինչև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։ Նրա հիմնավորումն այն էր, որ պայմանագիրն արդեն նախաստորագրված է, իսկ խաղաղությունն, ըստ իշխանությունների, փաստացի հաստատված է։

Բայց այստեղ կա մի հիմնարար խնդիր։ Նախաստորագրումը դեռևս պայմանագրի ստորագրում և ուժի մեջ մտնել չէ։ Ադրբեջանը շարունակում է վերջնական ստորագրումը պայմանավորել նաև Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխության պահանջով։ Այսինքն Հայաստանը պատրաստվում է առաջ տանել ռազմավարական նշանակության նախագիծը, մինչդեռ խաղաղության պայմանագրի վերջնական ճակատագիրը շարունակում է մնալ անորոշ։

Իսկ Մեղրի՞ն։

Սա հարցի ամենազգայուն հատվածներից է։ TRIPP-ի շրջանակային համաձայնագիրը նախատեսում է Հայաստանի տարածքում հատուկ ծրագրային տարածքների տրամադրում, որոնց սահմանները դեռ պետք է համաձայնեցվեն կողմերի միջև։ Համաձայնագրով նախատեսված է նաև 49 տարով բացառիկ հողօգտագործման և զարգացման իրավունքների տրամադրում TRIPP Development Company-ին։ Ընկերությունում ամերիկյան կողմը կունենա 74 տոկոս, հայկական կողմը՝ 26 տոկոս բաժնեմաս։

Պաշտոնական Երևանը հայտարարում է, որ Հայաստանի ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունն ու իրավազորությունը պահպանվում են։ Համաձայնագրում իսկապես ամրագրված է, որ սահմանային վերահսկողությունը, մաքսային գործառույթները, իրավապահ համակարգը և պետական վերահսկողությունը մնում են Հայաստանի իրավասության ներքո։ Սակայն միաժամանակ նախատեսվում է մասնավոր օպերատորների ներգրավում սահմանային անցակետերում հաճախորդների սպասարկման գործառույթներում։

Հասարակությունը դեռևս ամբողջական պատասխան չի ստացել ամենակարևոր հարցերին․ ինչպե՞ս է գործնականում իրականացվելու այդ մեխանիզմը Մեղրիում, ո՞ր տարածքներն են ընդգրկվելու նախագծում, ի՞նչ կոնկրետ իրավունքներ են տրամադրվելու ընկերությանը, ինչպե՞ս են պաշտպանվելու սահմանամերձ բնակավայրերի բնակիչների շահերը, և ի՞նչ երաշխիքներ կան, որ ապագայում Բաքուն նոր պահանջներ չի առաջադրի։

Ավելին, ընկերության կանոնադրությունն ու բաժնետերերի համաձայնագիրը դեռևս վերջնական համաձայնեցման փուլում են։ Այսինքն՝ խորհրդարանը վավերացրել է շրջանակային փաստաթուղթը, մինչդեռ դրա գործնական կառավարման մի շարք կարևոր պայմաններ դեռ պետք է հստակեցվեն։

Եվ ահա այս ամենի ֆոնին հանրային քննարկման գլխավոր թեմա դարձավ պատգամավորների միջև ծեծկռտուքը։ Ով աթոռ նետեց, ով հարվածեց, ով ում վիրավորեց։ Իհարկե, խորհրդարանում բռնությունը դատապարտելի է, և այն չպետք է արդարացվի որևէ քաղաքական պատրվակով։ Բայց արդյո՞ք հենց այս միջադեպն էր այն հարցը, որի շուրջ հասարակությունը պետք է օրեր շարունակ քննարկումներ աներ։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ը Հայաստանի պատմության մեջ մնաց որպես պետականության ամենածանր հարվածներից մեկը։ Այդ օրը Մեղրիի հարցը բանակցային օրակարգում էր, իսկ այսօր նույն ամսաթվին, խորհրդարանում սկսվում է Մեղրիի և Սյունիքի հետ անմիջականորեն առնչվող նոր ռազմավարական նախագծի քննարկումը։

Պատմությունը չի կրկնվում նույնությամբ, բայց երբ նույն աշխարհագրական տարածքի շուրջ կրկին որոշումներ են կայացվում, հասարակությունն իրավունք ունի առավել զգոն լինելու։

Պատգամավորների միջև հարվածները կանցնեն, աղմուկը կլռի, բայց Մեղրիի հարցը չի կարող մնալ հերթական քաղաքական աղմուկի ստվերում։ Հայաստանի տարածքի, ինքնիշխանության և ապագայի վերաբերյալ որոշումները չեն կարող ընդունվել առանց հասարակությանը լիարժեք բացատրություններ տալու։

Հոկտեմբերի 27-ը պարզապես ամսաթիվ չէ։ Եվ այս պատմական զուգահեռը չի կարելի շրջանցել լռությամբ։ 

Արմինե Մելքոնյան