Մի նկարի պատմություն

Երբեմն գեղանկարչության պատմության մեջ ծնվում են գլուխգործոցներ, որոնք կարողանում են ամբողջությամբ վերաշարադրել իրական պատմական տարեգրությունը և միլիոնավոր մարդկանց գիտակցության մեջ ավելի զորեղ դառնալ, քան արխիվային ցանկացած փաստաթուղթ։ Նկարչի երևակայությամբ ստեղծված պատկերը այնքան խորն է արմատավորվում մարդկանց հիշողության մեջ, որ ժամանակի ընթացքում կտավի մասին հիշողությունը դուրս է մղում չոր փաստերի հիշողությունը՝ գեղարվեստական կերպարը վերածելով միակ շոշափելի ճշմարտության։ Հենց այդպիսի ճակատագիր էր վիճակված Կոնստանտին Ֆլավիցկու «Արքայադուստր Տարականովա» վիթխարի կտավին, որը նկարիչը հանրությանը ներկայացրեց 1864 թվականին։ Ավելի քան 160 տարի անց այս նկարը շարունակում է հմայել դիտողներին, ստիպելով հավատալ վրձնի յուրաքանչյուր հարվածին այնպես, ասես այն տվյալ դարաշրջանի գլխավոր վավերագիրն է։

Կտավի գլխավոր ինտրիգը հերոսուհու բացարձակ մենությունն է։ Նկարիչը միտումնավոր հեռացրել է տեսարանից պահակներին՝ կնոջ մեկուսացումը դարձնելով կատարյալ։ Ֆլավիցկին հանճարեղորեն կտավի տարածությունը բաժանել է երկու աշխարհների․ դրսում կյանքն է, որտեղ բանտախցի ճաղերի միջով ներխուժում է անողոք տարերքը, իսկ ներսում՝ անխուսափելի մահը։ Որպեսզի ընդգծի բանտարկյալի ազնվական ծագումը, երիտասարդությունն ու մարող գեղեցկությունը ,վարպետը նրան պատկերել է շքեղ, մուգ կարմիր թավշյա զգեստով։ Նրբագեղ հագուստի և ստորգետնյա բանտախցի մռայլ, խոնավ միջավայրի հակադրությունը, որտեղ կնոջ ոտքերի մոտ խուճապահար վազվզում են առնետները, ստեղծում է անասելի հուզական լարվածություն, ողբերգությունը հասցնելով ծայրահեղ աստիճանի։

Բայց ո՞վ էր իրականում այդ կինը։ Նրա իսկական անունն ու ծագումը պատմության մեջ մնացել են անորոշ։ Կյանքի ընթացքում նա փոխել է դիմակներն ու տիտղոսները, սակայն դարերի մեջ մնացել է որպես «Արքայադուստր Տարականովա»։ Այս անվան մեջ պարադոքս կա․ նա ինքը երբեք չի լսել այդ անունը․ այն հորինել են եվրոպացի հրապարակախոսները նրա մահից հետո։ Պատմաբանները ենթադրում են, որ ազգանունը կարող էր առաջացած լինել «Դարագանովա» անունից․ այդպես էին անվանում Ելիզավետա Պետրովնա կայսրուհու և Ալեքսեյ Ռազումովսկու գաղտնի երեխաներին, որոնք ապրել են արտասահմանում։

Եվ սա պարզապես ենթադրություն չէր․ Եկատերինա II-ն իսկապես խիստ անհանգստանում էր, որ ինքնակոչը կարող է իրականում լինել գահի օրինական ժառանգորդը։ Ինքը Եկատերինան, համառուսաստանյան գահի նկատմամբ ուղղակի ժառանգական իրավունքներ չուներ, և Ելիզավետա կայսրուհու «իսկական» դստեր հայտնվելը կարող էր վտանգել նրա իշխանությունը։ Եկատերինայի և կոմս Ալեքսեյ Օրլովի պահպանված նամակագրությունը, ըստ ներկայացված պատմության, կարևոր փաստաթուղթ է․ կայսրուհին անձամբ հանձնարարել էր Օրլովին ամեն գնով կնոջը Իտալիայում նավ հրավիրել և գաղտնի, ձերբակալված վիճակում Ռուսաստան տեղափոխել։ Կան նաև վկայություններ, թե բանտի խցում կալանավորուհին հղի է եղել, ինչը նրա կերպարն ավելի ողբերգական է դարձնում։

Իսկ որտեղի՞ց Ֆլավիցկին վերցրեց հոգին ցնցող այս սյուժեն։ Ռուսաստանում դեռևս 1770-ական թվականներից բերանից բերան փոխանցվում էր մռայլ քաղաքային մի լեգենդ․ իբր Սանկտ Պետերբուրգում տեղի ունեցած սարսափելի ջրհեղեղի ժամանակ բանտարկյալին պարզապես մոռացել էին խցում, և նա խեղդվել էր։ Նկարիչը միավորել էր երկու իրադարձություն, որոնք իրականում երբեք չէին համընկել. 1777 թվականի ջրհեղեղն ու 1775 թվականին թոքախտից նրա մահը։ Հատկանշական է, որ Ֆլավիցկին նկարը ստեղծել էր ոչ թե Սանկտ Պետերբուրգի արվեստանոցում, այլ արևոտ Իտալիայում հիմնվելով գրքերի, պատմությունների և ժողովրդական ասեկոսեների վրա։ Նրա աչքի առաջ Պետրոպավլովյան ամրոցի իրական բանտախցերից ոչ մեկը չէր եղել։

1864 թվականին Գեղարվեստի ակադեմիայի ցուցահանդեսում կտավն աննախադեպ հաջողություն ունեցավ։ Հանդիսատեսը բառացիորեն քարանում էր նկարի առջև։ Այս ստեղծագործության համար Ֆլավիցկին արժանացավ բարձրագույն ճանաչման՝ ստանալով պատմական գեղանկարչության պրոֆեսորի կոչում։ Սակայն այդ հաղթանակը կարծես խլեց նրա կյանքը։ 1866 թվականին,ցուցահանդեսից ընդամենը երկու տարի անց, նկարիչը մահացավ նույն հիվանդությունից, ինչ իր հերոսուհին՝ թոքախտից։ Նա ընդամենը 35 տարեկան էր։ Վաղաժամ մահը դարձավ նրա անձնական ողբերգությունը, որը, ըստ այս պատմության, կապված էր սառը, խոնավ ու մութ արվեստանոցում երկար տարիներ աշխատելու հետ։

Տրետյակովյան պատկերասրահի հիմնադիր Պավել Տրետյակովը նկարը գնեց հեղինակի ժառանգներից՝ հավերժ պահպանելով մեզ համար պատմական մեծ լեգենդի այս վիթխարի գեղարվեստական հուշարձանը։